Marek Wiergowski, Krystyna Reguła, Beata Szpiech

Szybka analiza amfetaminy w ludzkim materiale biologicznym z wykorzystaniem metody mikroekstrakcji do fazy stacjonarnej w fazie nadpowierzchniowej

Z Katedry i Zakładu Medycyny Sądowej AM w Gdańsku

p.o. Kierownik: dr hab. Z. Szczerkowska - profesor AM

Oznaczanie amfetaminy dla celów sądowo-lekarskich wymaga opracowania szybkiej i miarodajnej procedury analitycznej uwzględniającej właściwości fizyko-chemiczne amfetaminy oraz szczególny rodzaj materiału biologicznego (często będącego w stanie znacznego rozkładu gnilnego). W toku badań stwierdzono kilkukrotny wzrost czułości dla amfetaminy badanej z wykorzystaniem metody mikroekstrakcji do fazy stacjonarnej (SPME) w fazie nadpowierzchniowej w stosunku do tradycyjnej metody analizy w fazie nadpowierzchniowej. Ponadto opracowana procedura charakteryzuje się krótkim czasem analizy, prostotą, zadowalającą dokładnością oraz ograniczeniem wpływu związków utrudniających miarodajne oznaczenie końcowe. Wykazano przydatność analizy amfetaminy w materiale biologicznym z wykorzystaniem metody SPME w fazie nadpowierzchniowej.

Słowa kluczowe: amfetamina, mikroekstrakcja do fazy stacjonarnej w fazie nadpowierzchniowej, ludzki materiał biologiczny, chromatografia gazowa

---

Oznaczenie amfetaminy w materiale biologicznym należy do często przeprowadzanej analizy w toksykologii sądowej. Przy czym istotne znaczenie ma nie tylko szybkość analizy, ale również czułość oraz granica wykrywalności oznaczeń. Yashiki i współpracownicy (4) w 1995 roku opublikowali dane dotyczące oznaczenia amfetaminy w moczu metodą mikroekstrakcji do fazy stacjonarnej w fazie nadpowierzchniowej (ang. Head Space - Solid Phase Microextraction, HS-SPME). Podstawy metodyczne techniki mikroekstrakcji do fazy stacjonarnej wprowadził i opracował profesor Janusz Pawliszyn, absolwent Politechniki Gdańskiej oraz jego współpracownicy z "The University of Waterloo" w Kanadzie (2, 3). Przedmiotem niniejszego opracowania jest wstępna praca teoretyczna i doświadczalna dotycząca szybkiej analizy amfetaminy z wykorzystaniem mikroekstrakcji do fazy stacjonarnej w fazie nadpowierzchniowej w ludzkim materiale biologicznym: we krwi i w moczu. Urządzenie do SPME ma kształt zbliżony do strzykawki. Najważniejszym jego elementem jest włókno kwarcowe pokryte fazą stacjonarną. Procedura analityczna SPME obejmuje zasadniczo dwa podstawowe etapy (uproszczony schemat procedury przedstawiono na ryc. 1). W pierwszym etapie (ryc. 1.a) włókno jest doprowadzane do kontaktu z próbką w fazie gazowej (lub w fazie ciekłej), w wyniku czego dochodzi do sorpcji analitów. W drugim etapie (ryc. 1.b) włókno jest wystawiane na działanie wysokiej temperatury w gorącym dozowniku chromatografu gazowego, a uwolnione anality przenoszone są do kolumny chromatograficznej. Wyboru odpowiednich parametrów w SPME dokonuje się biorąc pod uwagę takie właściwości jak: lotność, polarność i masa cząsteczkowa analitów, złożoność składu chemicznego próbki czy współczynnik podziału analitu. Współczynnik podziału można w pewnym zakresie zmieniać przez modyfikację składu próbki, przy czym dobre efekty uzyskuje się przez dodatek soli (wzrost siły jonowej roztworu) bądź zmianę pH próbki. Czułość metody SPME można również zwiększyć przez zastosowanie grubszego filmu fazy stacjonarnej, co powoduje niestety wydłużenie czasu uzyskania równowagi w układzie. Stosowanie grubszego filmu wiąże się także z wydłużonym czasem kondycjonowania włókna i desorpcji termicznej analitów w dozowniku chromatografu gazowego. Włókna o grubym filmie fazy stacjonarnej (np. 100 ľm) są bardziej przydatne do analizy związków lotnych (o temperaturze wrzenia do ok. 200°C), choć mogą być również użyte do związków mniej lotnych, ale wówczas czas ustalenia się równowagi jest dłuższy. Amfetamina w postaci wolnej aminy jest bezbarwną cieczą o temperaturze wrzenia od 200°C do 203°C, przy czym absorbując dwutlenek węgla z atmosfery tworzy lotny związek - węglan amfetaminy (1). Zgodnie z zasadą, że "podobne rozpuszcza się w podobnym" do analizowania związków o charakterze polarnym odpowiedniejsza jest faza bardziej polarna. W przypadku, gdy anality są związkami lotnymi lub mają wysoki współczynnik podziału, a badana próbka jest ciałem stałym lub cieczą o dużej zawartości związków organicznych o dużych masach cząsteczkowych, lepszą techniką, z punktu widzenia czułości metody, jest SPME z fazy nadpowierzchniowej. Unika się wówczas "zablokowania" włókna przez związki organiczne, a czas konieczny do uzyskania stanu równowagi jest znacznie krótszy. Wynika to z faktu, że dyfuzja w gazach zachodzi czterokrotnie szybciej niż w fazie wodnej. Taki przypadek odnosi się do oznaczania amfetaminy w materiale biologicznym.



MATERIAŁ I METODA

Procedura szybkiej analizy amfetaminy (ryc. 2) wymaga wstępnie kondycjonowania włókna SPME (100 ľm, PDMS, "Supelco") w gorącym dozowniku chromatografu gazowego przez czas konieczny do oczyszczenia włókna, czyli w praktyce od pół godziny do nawet kilku godzin. Dopiero po tym etapie można przystąpić do przygotowania próbki moczu i krwi do analizy końcowej. Do szklanego naczyńka przeniesiono po 1 ml próbki, dodano wzorzec amfetaminy oraz roztworu węglanu potasu. Zamknięto szczelnie naczyńko i wymieszano zawartość. W trakcie termostatowania próbki amfetamina jest uwalniana do fazy nadpowierzchniowej. Po 20 min włókno SPME wprowadza się do fazy nadpowierzchniowej wewnątrz naczyńka i eksponuje przez 5 min. Termiczna desorpcja analitów w gorącym dozowniku chromatografu gazowego uwalnia substancje, które są dalej rozdzielane i oznaczane w układzie chromatograficznym GC-FID.

WYNIKI I ICH OMÓWIENIE

Krzywe kalibracyjne zawartości amfetaminy we krwi i moczu wyznaczone omawianą metodą dostarczają informacji o liniowości odpowiedzi detektora płomieniowo-jonizacyjnego wynoszącej około 0,96 (ryc. 3). Przy czym zastosowanie dodatku wzorca wewnętrznego może poprawić wartość współczynnika korelacji liniowej R². Uwzględniając wartość tła w trakcie analizy chromatograficznej oraz na podstawie krzywych kalibracyjnych obliczono stężenia granicy wykrywalności i oznaczalności amfetaminy we krwi i moczu (tabela I). Porównanie tych wartości ze stężeniami toksycznymi i śmiertelnymi (1) wypada na korzyść prezentowanej metody, co pozwala na wykorzystanie jej w praktyce toksykologicznej. Precyzję badanej procedury dla sześciu pomiarów próbek moczu z dodatkiem amfetaminy (stężenie amfetaminy - 10 ľg/ml) określono jako 17% względnego odchylenia standardowego.

Tabela I. Granica wykrywalności i oznaczalności amfetaminy.

Materiał biologiczny Biological material	Granica wykrywalności Detection limit ľg/ml	Granica oznaczalności Determination limit ľg/ml
krew* blood	0,15	0,30
mocz urine	0,05	0,10

* Stężenie amfetaminy we krwi (1): lecznicze - od 0,05 do 2 ľg/ml, toksyczne - od 1 do 3 ľg/ml i śmiertelne - ponad 0,5 ľg/ml (średnio 8,6 ľg/ml)

WNIOSKI

1. W pracy wykazano przydatność metody SPME do badania zawartości amfetaminy w krwi i moczu. Zastosowana metoda pozwala na kilkukrotny wzrost czułości oznaczenia amfetaminy w stosunku do tradycyjnej metody analizy w fazie nadpowierzchniowej.
2. Do zalet metody SPME należy zaliczyć ograniczenie ilości koniecznych operacji analitycznych. Tym samym istnieje mniejsze ryzyko popełnienia błędu grubego i systematycznego, a dodatkowo znacznie skraca się czas analizy.
3. Metoda jest prosta a jej koszty są relatywnie niskie. W odróżnieniu od innych metod wzbogacania analitów, w metodzie SPME całkowicie wyeliminowano zużycie drogich i toksycznych rozpuszczalników. Ponadto charakteryzuje się ona ograniczeniem wpływu związków utrudniających miarodajne oznaczenie końcowe.
4. Metoda SPME wymaga jednak stosunkowo częstej kalibracji oraz szczególnej dbałości o czystość włókna sorpcyjnego. W celu uzyskania powtarzalnych wyników metodą SPME konieczne jest dokładne kontrolowanie i odtwarzanie parametrów procesu sorpcji i desorpcji analitów z włókna.

PIŚMIENNICTWO

1. Moffat A.C., Jackson J.V., Moss M.S., Widdop B., Clarke's isolation and identification of drugs in pharmaceuticals, body fluids, and post-mortem material, The Pharmaceutical Press, London, 1986. -2. Pawliszyn J., Application of Solid Phase Microextraction, The Royal Society of Chemistry, Cambrige, 1999. -3. Pawliszyn J., Solid Phase Microextraction. Theory and Practice, Wiley-VCHC.L., Toronto 1997. -4. Yashiki M.T., Koyima T., Miyazaki N., Nagasawa Y., Iwasaki, Hara K., Fast, accurate detection of amphetamines in urine, using solid phase microextraction/capillary GC, Forensic Science International, 1995,76, 169-177.

Adres pierwszego autora:
Katedra Medycyny Sądowej AM
ul. Skłodowskiej-Curie 3A
80-210 Gdańsk