Odwyk po rosyjsku

Pacjenci ośrodka odwykowego nie są już przykuwani kajdankami do łóżek, leżą za to na okratowanych piętrowych pryczach, z których nie da się uciec. Nie mają wyboru – muszą przetrwać katusze głodu narkotycznego, pierwszy etap okrutnej, morderczej kuracji, która zyskała w Rosji wielu zwolenników.

- Wiemy, że działamy na granicy prawa - przyznaje Siergiej Szipaczew, pracownik kliniki w Jekaterynburgu, prowadzonej przez prywatną organizację Miasto Bez Narkotyków. - Zamykamy ludzi, ale na ogół mamy pisemne prośby od ich rodzin. Policja nie mogłaby tego zrobić, bo jest to nielegalne.

W niewielkiej sali pełnej wysokich metalowych łóżek panuje posępna cisza. Leży tu aż 37 mężczyzn, ale każdy z nich samotnie przeżywa swą niedolę. Pacjenci spędzają w pokoju kwarantanny około miesiąca, dostając wyłącznie wodę oraz chleb lub kleik. Sześćdziesięciu mężczyzn, którzy już opuścili salę, wykonuje prace fizyczne, podnosi ciężary lub gotuje. To kolejna faza terapii, a zarazem dalszy ciąg izolacji od zewnętrznego świata, która według personelu trwa nieraz ponad rok.

- Zakładanie pacjentom kajdanek uspokajało ich psychicznie - wspomina Szipaczew, przeglądając zdjęcia mężczyzn skutych parami lub przytroczonych do łóżek. - Dziś starsi stażem uspokajają nowych. Jakiś facet krzyczy: "Ja umieram!", a cała reszta śmieje się z niego, bo sami to przeżyli. Gdyby był sam, znosiłby to dużo gorzej. Najlepiej po prostu iść spać.

Sednem terapii jest "odstawienie narkotyków i przetrwanie", tłumaczy 48-letni Jewgienij Rojzman, który w 1999 roku stworzył program odwykowy, a cztery lata później dzięki swej sławie uzdrowiciela narkomanów dostał się do rosyjskiego parlamentu.

- Najważniejsze, żeby odciąć im dostęp do narkotyków i przez pewien czas trzymać pod obserwacją, aż organizm się oczyści - podkreśla. - Jeżeli potem dobrze się sprawują, mogą wrócić do domu. Większość ekspertów od leczenia uzależnień potępia tę metodę, uznając ją za prymitywną, okrutną i nieskuteczną. Twierdzą oni, że uzależnienie to dużo bardziej złożona i trudna do zwalczenia przypadłość, a samo odstawienie nie gwarantuje trwałego wyzdrowienia.

"Proponowana przez nich terapia odwykowa nie ma absolutnie żadnych podstaw naukowych", ocenia Diederik Lohman, badacz z organizacji Human Rights Watch, która przygotowała niedawny raport na temat zażywania narkotyków i leczenia uzależnień w Rosji. "To, co robi Miasto Bez Narkotyków, ma niewiele wspólnego z obowiązującymi na całym świecie i wypracowanymi dzięki badaniom standardami. Wątpię, by miało to korzystny wpływ na pacjentów", napisał Lohman w e-mailu, określając te praktyki mianem "pseudo-medycznej terapii i maltretowania". Human Rights Watch podkreśla w swej analizie, że jedna z najskuteczniejszych i najpopularniejszych na świecie kuracji, substytucja metadonowa, jest w Rosji zakazana, a zwykły detoks "nie pomaga w osiągnięciu pełnej i trwałej remisji".

Choć Miasto Bez Narkotyków prowadzi szczegółową dokumentację dotyczącą leczonych przez siebie osób, Rojzman przyznaje, że pacjenci po wypuszczeniu nie przechodzą dalszych badań kontrolnych. Nie dysponuje także danymi potwierdzającymi rzekomą 70-procentową skuteczność jego terapii. Siergiej Poliatykin, dyrektor działu medycznego organizacji pozarządowej Nie Dla Alkoholu i Narkotyków, krytykuje podejście Rojzmana.

- To nie leczenie, to więzienie. Zamykanie i torturowanie uzależnionych nie ułatwia im wyjścia z nałogu. Znaczna większość z nich i tak sięga później po zakazane środki.

Rosja zmaga się z epidemią uzależnienia od narkotyków, a państwowe programy leczenia są słabo rozwinięte, toteż drakońskie terapie cieszą się poparciem zarówno opinii publicznej, jak i polityków, którym zależy na usunięciu narkomanów z ulic. Urzędnicy wskazują, że import afgańskiej heroiny przyczynił się do znacznego zwiększenia konsumpcji narkotyków, ale szacunki dotyczące liczby uzależnionych są bardzo różne, co świadczy o braku rzetelnych badań na ten temat. Międzynarodowa Rada Kontroli Narkotyków, monitorująca przestrzeganie wytycznych ONZ, powołała się w swym raporcie z 2009 roku na rosyjskie wyliczenia mówiące o 2,5 miliona uzależnionych oraz 5,1 miliona osób nadużywających narkotyków. W innej publikacji z 2010 roku rada oszacowała, że uzależnienie od opioidów (w tym heroiny) dotyka od 1,6 do 1,8 miliona Rosjan.

"Federacja Rosyjska pozostaje krajem o największej w całej Europie liczbie mieszkańców zażywających opioidy", czytamy w raporcie. Rosja jest jednocześnie najludniejszym krajem Starego Kontynentu. Nawet dyrektor rosyjskiego programu kontroli środków odurzających, Wiktor Iwanow, w zawoalowany sposób poparł ekstremalne terapie, wskazując, że zdesperowani Rosjanie decydują się na nie ze względu na niedostatek dostępnych metod.

- Kiedy ludzie widzą, że ich syn albo córka idzie na dno i wkrótce umrze, a państwowy system nie jest w stanie im pomóc, szukają innych rozwiązań - stwierdził Iwanow, prezes Państwowej Komisji Antynarkotykowej i dyrektor Federalnej Służby Kontroli Środków Odurzających. - Problem w tym, że w obowiązującym w Federacji Rosyjskiej prawie nie przewidziano mechanizmów, które motywowałyby uzależnionych do wyrwania się z nałogu - powiedział w kwietniu w wywiadzie dla gazety "Kommiersant".

Rok temu prezydent Dimitri Miedwiediew nakazał przyjęcie nowej strategii kontroli narkotyków. "Działania profilaktyczne, pomoc medyczna i leczenie uzależnień nie są wystarczająco efektywne", orzekł. Iwanow mówi, że zamierza wprowadzić kuracje odwykowe w zachodnim stylu, choć podobnie jak większość rosyjskich urzędników sprzeciwia się stosowaniu metadonu, nazywając go "groźną fanaberią z Zachodu". Za samo posiadanie tabletek metadonu w Rosji grozi areszt.

Praktyka okrutnego i niezgodnego z prawem traktowania uzależnionych została nagłośniona przez media pod koniec zeszłego roku, kiedy sędzia z miasta Niżny Tagił zmienił pod wpływem publicznych protestów wydany przez siebie wyrok i wypuścił mężczyznę skazanego na 3,5 roku więzienia za porwanie, bezprawne pozbawienie wolności i tortury. Sąd ustalił, że rodzice narkomanów zapłacili oskarżonemu, 23-letniemu Igorowi Byczkowowi, by uprowadził ich i zawiózł do ośrodka prowadzonego przez Miasto Bez Narkotyków. Uzależnionych przykuto kajdankami do łóżek i podawano im wyłącznie wodę, chleb, czosnek i cebulę.

Kilkutygodniowa terapia szokowa, polegająca na przetrzymaniu ostrego narkotycznego głodu, stanowi pierwszy etap trwającej co najmniej rok kuracji, opowiada 31-letni Siergiej Kolesniczenko, były narkoman, a obecnie zastępca dyrektora ośrodka w Jekaterynburgu. Za Byczkowem wstawiła się rosyjska cerkiew prawosławna, gwiazdy, a nawet część działaczy praw człowieka, którzy twierdzili, że działał ze szlachetnych pobudek. W październiku zeszłego roku na wiec w jego obronie przybyło 500 osób, w tym przedstawiciele władz miasta, samorządu regionalnego i organizacji Matki Przeciw Narkotykom, jak informowała agencja Interfax.

"Czy grzechem jest ciągnięcie tonącego za włosy, gdy chcemy ratować mu życie?", pytał Jewgienij Malenkin, założyciel Miasta Bez Narkotyków, trafnie podsumowując społeczne nastroje. "Jeżeli ktoś uważa, że to okrutne i nieludzkie, to niech pokaże nam, jak inaczej to zrobić". Podobną opinię wyraził Iwanow, szef rosyjskiego programu kontroli narkotyków. Poparcie dla Byczkowa było "spontaniczną społeczną reakcją na pogrążanie się kraju w otchłani uzależnienia od narkotyków", powiedział na konferencji prasowej wkrótce po anulowaniu wyroku. "Rosję dosłownie zasypała afgańska heroina. W tej sytuacji mogę tylko solidaryzować się z Igorem Byczkowem."