Hyoscyamus niger L., - Lulek czarny (tabl. 5)
(lulek jadowity, szalej czarny)
Rodzina: Solanaceae - Psiankowate

Charakterystyka botaniczna. Roślina roczna lub dwuletnia, spotykana w ogrodach oraz jako roślina stanowisk ruderalnych. Łodygę ma gałęzistą, w dotyku lepką, osiągającą wysokość do 60 cm. Liście gęsto ustawione, szerokie, w zarysie jajowate, o brzegu zatokowo-pierzasto-wrębnym. Odziomkowe liście są większe i ogonkowe, natomiast łodygowe siedzące mniejsze. Barwa liści jasnozielonożółtawa. Kwiaty brudnożółte, liczne w kątach liści. Kielich zrośnięty w rurkę, owłosiony, z pięcioma ząbkami, obejmuje zalążnie, a po dojrzeniu owoc. Owocem jest sucha torebka, otwierająca się czapeczką. Nasiona są liczne, jasnobrązowe, matowe, z wyraźnie zaznaczonym siateczkowaniem, w zarysie okrągłe. Wymiary nasion: długość 1,2-1,6 mm, szerokość 1-1,4 mm, grubość około 0,05 mm.

Główne związki czynne We wszystkich częściach rośliny występują alkaloidy tropanowe - głównie L-hioscyjamina (w wysuszonym surowcu częściowo zracemizowana do atropiny), skopolamina, w korzeniach także kuskohigryna oraz niewielkie ilości zasad ubocznych (apotropina, tropina, skopina). Zawartość sumy alkaloidów dochodzi do 0,1%, w nasionach nawet do 0,3% przy dość znacznej domieszce skopolaminy, Liście lulka mają małe zastosowanie w postaci extractum siccum (0,3% alkaloidów) w formach recepturowych. Duże ilości używane są do wyrobu Oleum Hyoscyami.

Charakterystyka toksykologiczna. Wszystkie części rośliny są trujące, prawdopodobnie najbardziej korzeń, a z części nadziemnej nasiona. Efekt toksyczny liści polega praktycznie na działaniu L-hioscyjaminy i atropiny (patrz Atropa belladonna). Na działanie nasion wywiera wpływ obecna tu w większych ilościach skopolamina. W rezultacie w obrazie zatrucia nasionami lulka zaznacza się bardziej udział skopolaminy z przewagą objawów ośrodkowego porażenia (tj. narkotycznych), natomiast w zatruciach liśćmi lub korzeniem występują objawy atropinowe pobudzenia ośrodkowego układu nerwowego. Działanie obwodowe parysympatykolityczne będzie występowało w obu rodzajach zatrucia.

Okoliczności zatruć. Zatrucia zdarzają się u dzieci przez żucie i jedzenie nasion, jakkolwiek nie tak często jak zatrucia jagodami pokrzyku. Bywają również zatrucia pokarmowe, także u dorosłych, nasionami lulka na skutek pomylenia ich z nasionami maku oraz korzeniem przez pomylenie z korzeniem skorzonery (Scorzonera hispanica) albo pasternaku (Pastinaca sativa). W 1931 r. w Niemczech zanotowano masowe (66 osób) zatrucie kaszą jaglaną, która była zanieczyszczona przez około 2% Sem. Hyoscyami [57]. Na jednego z jedzących tę kaszę robotników przypadło około 3,5 g nasion lulka. Był nawet podobny przypadek kryminalny: zatrucie 4-osobowej rodziny potrawą z kaszy jęczmiennej, do której dodano około 125 cm³ lulka. Zdarzają się także zatrucia jatrogenne, zwłaszcza przy przeciwskazaniach (choroba Basedowa) oraz zatrucia samobójcze.

Objawy zatrucia. W zatruciach nasionami lulka dominują objawy skopolaminowe - narkotyczne (patrz Datura innoxia). Typowe jest także rozszerzenie źrenicy i wyszuszenie błon śluzowych jamy ustnej i gardła, natomiast zaczerwienie skóry może nie wystąpić albo może być tylko nieznaczne zaczerwienie twarzy. Może również nie wystąpić przyspieszenie tętna, lecz nie zawsze, zależy to od stanu zatrucia [149]. Obraz zatrucia liśćmi oraz korzeniem lulka jest taki sam, jak zatrucia pokrzykiem, tj. typowy zespół atropinowy, opisywany barwnie przez niektórych autorów: "hot as a hare, blind as a bat, dry as a bone, red as a beet and mad as a wet hen" (zatruty pacjent jest gorący jak zając, ślepy jak nietoperz, suchy jak kość, czerwony jak burak i wściekły jak mokra kura) [109]. Niektórzy podkreślają, że w stanie halucynacji wywoływanych przez liście lulka dominuje duże pobudzenie ruchowe, co jest charakterystyczne i odróżnia te zatrucia od zatruć pokrzykiem lub bieluniem [111]. Przy miejscowym zastosowaniu mogą wystąpić objawy skórne, np. obrzęki, czerwone plamy i wyrzuty, swędząca i piekąca pokrzywka. Nawet w zatruciu lulkiem per os może dojść do obrzęków rąk i nóg.

doc. dr hab. farm. Maria Henneberg, dr frarm. Elżbieta Szkrzydlewska, Zatrucia roślinami wyższymi i grzybami Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich Warszawa 1984. str. 152-153