1. Inteligencja nie jest jedną „rzeczą”
Mówisz o niej jak o pojedynczym atrybucie („maksymalny rozmiar mózgu”). W rzeczywistości inteligencja to konstrukt wielowymiarowy:
• g-faktor (ogólna zdolność poznawcza) – najlepiej mierzony testami IQ,
• inteligencja płynna (rozwiązywanie nowych problemów),
• krystaliczna (wiedza, słownictwo),
• emocjonalna, społeczna, kreatywna itp.
Każda z nich ma inną dziedziczność i inną plastyczność.
2. Genetyka – tak, ale nie aż tak
• Dziedziczność IQ w populacji dorosłych: 0,5–0,8 (meta-analizy Plomina, 2020+).
Czyli 50–80 % wariancji między ludźmi wynika z genów.
• Ale: to wariancja między ludźmi w danej populacji, nie w obrębie jednej osoby.
Twoja własna inteligencja to genetyka + środowisko + interakcje (epigenetyka).
• Nie dziedziczy się po matce. To mit z czasów, gdy sądzono, że chromosom X jest kluczowy.
Geny inteligencji są na wszystkich chromosomach, w tym autosomach. Ojciec wnosi tyle samo.
3. „Maksymalny zakres” – półprawda
• Geny ustalają potencjał, ale nie sufit z betonu.
Przykład: dziecko z genami na IQ 130, ale głodzone, bite, bez edukacji – skończy z 90.
Dziecko z genami na 100, ale z dostępem do książek, mentorów, snu, diety – może dobić do 120+.
• Rozmiar mózgu? Koreluje z IQ tylko r = 0,3–0,4. Wieloryby mają większe mózgi niż Einstein.
4. Co można przeskoczyć?
• Trening:
• Efekt Flynna: średnie IQ rośnie o 3 pkt/decennium od 100 lat – to środowisko (edukacja, zdrowie, technologia).
• Interwencje: programy wczesnodziecięce (np. Abecedarian) podnoszą IQ o 5–15 pkt trwałe.
• Trening pamięci roboczej (n-back) – transfer do płynnej inteligencji: mały, ale realny (meta-analiza Au et al., 2015).
• Farmakologia: Modafinil, metylofenidat – krótkoterminowy boost o 5–10 pkt u zdrowych.
• Neurofeedback / tDCS – eksperymentalne, ale obiecujące.
5. Czego nie da się przeskoczyć?
• Górna granica genetyczna istnieje, ale:
a) nie znamy jej dokładnie u konkretnej osoby,
b) większość ludzi jest daleko od niej (zła dieta, stres, brak snu, nuda).
• Osoby z mutacjami (np. syndrom łamliwego X) – tu sufit jest twardy.