Kontrowersyjny środek pobudzający

Przed tobą jeszcze noc pracy, a organizm domaga się snu. Co robisz? Pijesz kawę. To jednak przestarzały sposób. Być może wkrótce w takich sytuacjach będziemy łykać tylko jedną małą tabletkę. I choć nie będzie to amfetamina, lekarze obawiają się jej skutków ubocznych.

Modafinil (sprzedawany na świecie m.in. pod nazwami Provigil i Modavigil) wynaleziono we Francji w latach 70. Nikt dokładnie nie rozumie, w jaki sposób działa. Wiadomo jednak, że powoduje w mózgu człowieka podniesienie poziomu dopaminy, neuroprzekaźnika związanego ze stanem pobudzenia i wytężonej uwagi. W latach 90. w Europie i w Stanach Zjednoczonych zaczęto używać modafinilu do leczenia chorych na narkolepsję - chorobę powodującą nieoczekiwane zapadanie w sen w ciągu dnia (nawet np. w trakcie ważnego egzaminu czy robienia zakupów). Według danych amerykańskiej Federal Drug Administration , która dopuszcza leki do sprzedaży w USA, w trakcie intensywnych badań klinicznych preparat wywoływał niewiele efektów ubocznych. Wystarczy, że chory na narkolepsję weźmie rano jedną pigułkę, a przez cały dzień nie dopadnie go niekontrolowana senność.

Modafinil działa tak dobrze, że amerykańscy lekarze wbrew zaleceniom FDA masowo zaczęli przepisywać go także osobom, które nie chorują na narkolepsję - donosi "Los Angeles Times". Nie można się od niego uzależnić tak jak od takich substancji pobudzających jak kofeina czy amfetamina. Co więcej, kofeina wpływa na cały układ nerwowy, wywołując wiele efektów ubocznych, np. kłopoty z zaśnięciem i potrzebę "odrobienia" straconego snu. Modafinil natomiast dociera bezpośrednio do tego obszaru mózgu, który odpowiedzialny jest za stan pobudzenia. Osoby, które go używają, mogą aktywnie spędzić noc i nie czują się potem zmęczone. Nie czują też potrzeby jej odespania - mogą czekać do wieczora i normalnie położyć się do łóżka.

- Ja nazywam ten lek po prostu "magiczną tabletką" - powiedziała reporterowi "Los Angeles Timesa" Jane Jaegers pracująca przez cztery noce w tygodniu w dyspozytorni pogotowia w Los Angeles. Co ciekawe, Jaegers tak naprawdę nie wie, czy dostaje modafinil, czy placebo (substancję bez właściwości leczniczych). - Po nocy spędzonej w dyspozytorni nie mogłam nawet pójść do kina, bo gdy tylko na sali robiło się ciemno, natychmiast zasypiałam.

Podczas badań przeprowadzonych w 1995 r. w Kanadzie okazało się, że grupa pacjentów zażywających modafinil mogła spędzić aktywnie bez snu prawie trzy doby i przez ten czas ich wyniki w testach mierzących poziom uwagi pozostawały tylko na nieznacznie obniżonym poziomie. Armia amerykańska testuje modafinil na pilotach. W 2000 r. kilkudziesięciu pilotów helikopterów spędziło bez snu ponad 40 godzin, w określonych odstępach czasu wykonując ćwiczenia na symulatorach lotu. Okazało się, że po kilkudziesięciu godzinach bez snu ich sprawność spadła niewiele.

Czy to znaczy, że wkrótce każdy z nas - dziennikarz, który musi napisać artykuł "na wczoraj", student przygotowujący się do sesji czy biznesmen pracujący nad "bardzo ważną prezentacją" - będzie mógł łyknąć jedną niedrogą tabletkę (modafinil w USA kosztuje 4 dol.) i zapomnieć o śnie? Najprawdopodobniej nie. Lekarze cały czas ostrzegają bowiem przed nieznanymi skutkami ubocznymi.

- Modafinil należy wykorzystywać tylko w tych sytuacjach, w których jest niezbędny, np. podczas misji wojskowych - uważa psycholog John Caldwell, który przeprowadzał badania na pilotach helikopterów. - Przede wszystkim dlatego, że niewiele jeszcze wiemy o znaczeniu, jakie ma dla organizmu sen. Oszukiwanie go za pomocą pigułki to zły pomysł.

- To lek przeznaczony tylko dla ludzi, którzy są chorzy, a nie dla tych, którzy się wiecznie śpieszą - podkreśla Robert Grupp, rzecznik produkującej lek firmy Cephalon. - I nie będziemy go reklamować dla nikogo innego.